drukuj dokument
2006-10-04
Przegląd kwasów stosowanych w preparatach i zabiegach kosmetycznych - Część II
Sławomira Jurkowska - kosmetolog

Rozpoczynamy przegląd kwasów stosowanych w preparatach i zabiegach kosmetycznych. Na „pierwszy ogień” idą kwasy trójterpenowe – bardzo aktywne związki biologicznie czynne pozyskiwane z ziół leczniczych.



Kwasy trójterpenowe

Trójterepeny to grupa roślinnych związków naturalnych, pochodnych skwalenu. Występują w postaci wolnej:
• jako kwasy trójterpenowe: glicyretynowy, ursolowy, oleanolowy, azjatykowy, betulinowy
• lub inne pochodne tlenowe: alfa- i beta-amyryna, lupeol, cykloartenol, arnidiol, faradiol, betulina

Występują także w postaci związanej, jako aglikony (elementy niecukrowe) glikozydów zwanych saponinami trójterpenowymi lub saponozydami:
• glicyryzyna, hederasaponiny, giensenozydy, azjatykozyd, escyna.

Wykazują działanie:
• przeciwzapalne, przeciwalergiczne
• przeciwbólowe,
• antybakteryjne, przeciwwirusowe, przeciw-wrzodowe.

Mogą być wykorzystane w kosmetyce jako środki:
• przeciwpotne
• przeciwzapalne, łagodzące podrażnienia skóry
• gojące oraz przyspieszające ziarninowanie i bliznowacenie,
• wzmacniające naczynia krwionośne, przeciw-obrzękowe oraz redukujące cellulite
• poprawiające krążenie krwi, wzmacniające włosy
• wzmagające syntezę białek skóry (np. kolagenu),
• nawilżające,
• poprawiające smak kosmetyków (np. kwas glicyryzynowy),
• barwiące (np. substancje z nagietka, szafranu czy hibiskusa),
• adsorbenty, rozpuszczalniki, surfaktanty o działaniu emulgującym oraz pianotwórczym, modyfikatory reologii, lepiszcza, materiał ścierny, itp.

Trójterpeny i pochodzące od nich saponiny trójterpenowe są głównymi składnikami fitoterapeutycznymi wielu znanych roślin leczniczych i kosmetycznych:
• giensenozydy z korzenia żeń-szenia – adaptogeny przeciwzapalne i przeciw-obrzękowe,
• azjatykozydy z wąkroty azjatyckiej – stymulatory syntezy białek skóry,
• kwasy boswelinowe z kadzidłowca – silne inhibitory stanów zapalnych i nowotworów,
• escyna z nasion kasztanowca – substancja wzmacniająca naczynia krwionośne i poprawiająca przepływ krwi,
• hederagenina z ziela bluszczu – składnik preparatów antycellulite, wzmagający lipolizę i przeciw-obrzękowy,
• glicyryzyna z korzenia lukrecji – przeciwzapalny surowiec o działaniu zbliżonym do kortykosteroidów
• kwasy: uroslowy i oleanowy – substancje przeciwzapalne, przeciwobrzękowe, chroniące przed nowotworami skóry i zakażeniami bakteryjnymi,
• betulina z kory brzozy – surowiec przeciwbakteryjny i przeciwwirusowy.

Wyciągi z roślin, w których obecne są terpeny wchodzą w skład kosmetyków ochronnych, pielęgnacyjnych i upiększających , przeznaczonych do stosowania na twarz, dłonie ciało, włosy, skórę głowy oraz do higieny jamy ustnej i higieny części intymnych.

Mają działanie:
• wzmacniające naczynia krwionośne i przeciw-obrzękowe,
• wygładzające i nawilżające,
• kojące i łagodzące podrażnienia,
• gojące rany,
• przeciwdziałające stanom zapalnym skóry,
• wzmagające lipolizę (antycellulite)

Przegląd kwasów trójterpenowych stosowanych w kosmetykach

Kwas glicyretynowy i jego pochodne [glycyrrhetinic acid]

Kwas glicyretynowy (C30H46O4), pochodna beta-amyryny, zawierająca grupy: hydroksylową, ketonową i karboksylową, występuje między innymi w korzeniu lukrecji (Glycyrrhiza gabra).

Ma on następujące właściwości:
• przeciwutleniające,
• przeciwalergiczne i przeciwzapalne,
• przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne,
• promieniochronne (UV), przeciwstarzeniowe i przeciwnowotworowe,
• przeciw-obrzękowe i antycellulite.

Wykorzystywany jest do produkcji:
• kosmetyków pielęgnacyjnych i ochronnych do skóry rąk i twarzy,
• preparatów do opalania i po opalaniu (łagodzących rumień),
• baz dla kosmetyków kolorowych,
• kosmetyków antycellulite

Pochodne kwasu glicyretynowego stosowane w kosmetyce:
• stearynian glicyretynylu i glicyretynian stearylu o działaniu nawilżającym i ochronnym
• monoglicyretynian glicerylu i sól dwusodowa wodorobursztynianu glicyretynylu – składniki smakowe,
• kompleks alantoiny i kwasu glicyretynowego – o działaniu nawilżającym i ochronnym,
• glicyryzyna, zwana czasem także kwasem glicyryzynowym, jest glikozydem saponinowym kwasu glikuronowego i kwasu glicyretynowego. W korzeniu lukrecji występuje jako sól potasowa lub wapniowa (1,6 – 15,2%). Do właściwości przeciwzapalnych i przeciwstarzeniowych swojego aglikonu, glicyryzyna dodaje swoistą zdolność do zatrzymywania wody w naskórku, dlatego często stosowana jest do produkcji kosmetyków do cery dojrzałej. Ze względu na słodki smak i działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne stanowi doskonały składnik past do zębów. Glicyryzyna jest aktywna przeciwko wirusowi HIV.
• Ester metylowy glicyryzyny – substancja o słodkim smaku,
• Sól dwupotasowa glicyryzyny – substancja o słodkim smaku, o działaniu nawilżającym, odżywczym, stosowana w kosmetykach do ochrony i pielęgnacji skóry.




Kwas ursolowy (C30H48O3) [ursolic acid] i jego izomer kwas oleanolowy

Kwas ursolowy (UA, urson, prunol, micromerol, malol) jest trójterpenem pentacyklicznym, czyli zbudowanym z pięciu pierścieni heterocyklicznych opatrzonych grupami -COOH i –OH. Jest pochodną alfa-amyryny. W przyrodzie występuje zawsze w towarzystwie swojego izomeru – kwasu oleanolowego (OA). Związki te występują w wielu roślinach kosmetycznych, między innymi w: mącznicy lekarskiej, szałwii lekarskiej, zielu barwinka, rozmarynie, melisie, czarnej jagodzie, czarnym bzie, mięcie pieprzowej, lawendzie, oregano, tymianku oraz w owocach głogu, pędach chmielu i zielu jemioły. Są również syntetyzowane chemicznie. Przez długi okres czasu uważano, że nie wykazują żadnej aktywności leczniczej. Kwas ursolowy i jego sole sodowe i potasowe były używane jedynie jako emulgatory. Po dokładnych badaniach okazało się jednak, że jest to również związek o bardzo cennych właściwościach przeciwzapalnych, przeciwobrzękowych, przeciwnowotworowych (chroni przed rakiem skóry), przeciwwirusowych i antybakteryjnych. Podobnie jak kwas glicerytynowy jest przeciwutleniaczem. Przyspiesza regenerację skóry zniszczonej przez promienie ultrafioletowe, działa przeciwobrzękowo.
Wykazuje przy tym bardzo niską toksyczność, nie podrażnia ani nie uwrażliwa skóry. Stał się więc bardzo użytecznym związkiem czynnym, wykorzystywanym w kosmetykach (w stężeniu 0,01-50 mg). Kwas ursolowy i oleainowy wyizolowane z bluszczyka kurdybanka (Glechoma hederaceae) unieczynniają wirus Epsteina-Barra („oskarżany” o wywoływanie Zespołu Przewlekłego Zmęczenia) oraz chronią przed rakiem skóry.
Właściwości przeciwzapalne kwasu ursolowego wynikają z faktu, iż jest on inhibitorem podstawowych enzymów odpowiedzialnych za powstawanie reakcji zapalnych: elastazy leukocytarnej, 5-lipoksygenazy i cyklooksygenazy. Hamuje także wydzielanie histaminy (neuroprzekaźnika zwiększającego przepuszczalność naczyń krwionośnych). Wykazano również, że UA i OA stymulują porost włosów poprzez poprawienie krążenia krwi w skórze głowy i aktywację komórek macierzy włosa oraz chronią skórę głowy przed podrażnieniami, alopecją i łupieżem. Kwas ursolowy jest więc składnikiem preparatów kosmetycznych łagodzących podrażnienia skóry głowy, wzmacniającym włosy i pobudzającym podziały ich komórek macierzystych. Pochodne UA hamują rozwój bakterii Staphylococcus oraz grzybów Microsporium lenosum i Candidia albicans (drożdżaka białego).

Kwas ursolowy i jego pochodne wpływają na poprawę zdrowia skóry i włosów. Tworzą na powierzchni skóry tłuszczooporną warstwę, podobnie jak to czynią woski owocowe. Kwas urosolowy powinien być używany w kosmetykach pielęgnujących skórę przedwcześnie się starzejącą (ulegającą fotostarzeniu). Chroni przed powstawaniem zmarszczek, spłyca już istniejące, wybiela plamy starcze oraz poprawia strukturę kolagenu skóry, przez co zwiększa jej sprężystość.




Kwasy bosweliowe [Boswellic acids]

Kadzidłowiec to drzewo o rozłożystych gałęziach występujące na suchych i wyżynnych terenach Indii. Po nacięciu kory pustynnych krzewów kadzidłowca Boswellia errata i B. sacra wypływa z niej płynna żywica, która po zastygnięciu nazywana jest kadzidłem. W składzie kadzidła wyróżniają się gumy, żywice, olejki eteryczne oraz kwasy bosweliowe. Oczyszczony ekstrakt tej wydzieliny jest używany w wielu preparatach ziołowych (farmaceutykach i kosmetykach) ze względu na zawartą w nim grupę substancji czynnych – kwasy bosweliowe. Ekstrakty używane w preparatach ziołowych są standaryzowane do zawartości 37,5 a 65% kwasów bosweliowych.
Kwasy te zaliczane są do wyjątkowo cennej z punktu widzenia farmacji i kosmetologii grupy pentacyklicznych trójterpenów (do której należą również: kwas glicyrytynowy z lukrecji, azjatykowy z Centella asiatica czy kwas uroslowy).

Do kwasów bosweliowych zaliczamy:
• kwas beta-bosweliowy (BA)
• kwas keto-beta-bosweliowy (K-BA)
• kwas acetylo-beta-bosweliowy (A-BA)
• kwas acetylo-keto-beta-bosweliowy (AK-BA).

Jako pentacykliczne, trójterpenowe pochodne pirazoliny, kwasy bosweliowe wykazują właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe. Posiada również właściwości obniżające poziom cholesterolu i trójglicerydów w organizmie.

W medycynie Ajurwedyjskiej, oleista wydzielina Boswellia serrata zaliczona została do grupy żywic o ogólnej nazwie Guggul. Ajurwedyjscy lekarze zalecali ją jako skuteczny środek na wiele schorzeń min.: zapalenie stawów, reumatyzm, choroby płuc i grzybice. Ze względu na piękny zapach, używana była również jako składnik kadzideł zapachowych.

Badania wykazały, że kwasy bosweliowe mają działanie przeciwzapalne w stopniu porównywalnym do niesterydowych leków przeciwzapalnych. Boswellia hamuje bowiem działanie leukotrienów - mediatorów powodujących stany zapalne w organizmie. Kwas bosweliowy jest inhibitorem 5-lipooksygenazy, która jest odpowiedzialna za przemiany kwasu arachidonowego do czynników pozapalnych - leukotrienów (Wildfeuer i In.). Jednak w przeciwieństwie do niesterydowych leków przeciwzapalnych, długoterminowe przyjmowanie ekstraktów z Boswellii nie powoduje podrażnień ani owrzodzenia żołądka. Kwasy bosweliowe nie hamują przemian kwasu arachidonowego do prostaglandyn i tromboksanów (tzn. nie działają na 15-lipoksygenazę i cykoloksygenazę), tak jak konwencjonalne niesterydowe leki przeciwzapalne (NSAIDS).
Badania wykazały, że kwasy bosweliowe mają także znaczące działanie antyproliferacyjne (Shao i In) i antynowotworowe – wzmagają apoptozę (samobójczą śmierć) komórek karcenogennych, np. powodujących guza mózgu czy białaczkę (Jian-Jun Liu i In). Inhibują topoizomerazę DNA I i wzmagają kaskadę kaspaz.
Ekstrakt z kadzidłowca może być także używany do leczenia astmy oskrzelowej i hemoroidów.

Kwasy bosweliowe używane w kosmetykach działają przeciwzapalnie i hamują nadmierne rogowacenie np. w przypadku nadmiernego rogowacenia ujść gruczołów łojowych lub łuszczycy. Regresja zmian zapalnych świerzbiączki ogniskowej została zaobserwowana już po 14 dniach stosowania preparatów z ekstraktem z kadzidłowca.
Tradycyjnie podane ekstrakty kadzidła nie wnikają w skórę, wręcz przeciwnie, bardzo nieprzyjemnie kleją się do skóry. Metoda nanomizacji (wyjątkowo silnego rozdrobnienia) daje jednak możliwość otrzymania substancji czynnej o prawidłowych właściwościach dermatologicznych i kosmetycznych. Skóra bardzo dobrze toleruje preparaty zawierające nanomizowany ekstrakt z Boswellia. Nie daje on wrażenia tłustej, klejącej się powłoki i bardzo dobrze wnika w skórę.




Kwas azjatykowy [asiatic acid] i kwas madekasowy [madecassic acid]

Kwas azjatykowy to trójterpen pobudzający wytwarzanie kolagenu i regenerację skóry, pozyskiwany z wąkroty azjatyckiej (Centella asiatica), inaczej tygrysiego pazura, lub pępownicy azjatyckiej. Jego glikozyd (azjatykozyd) wykazuje działanie antybakteryjne, przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, leczące rany, stymulujące bliznowacenie i ziarninowanie oraz liczne choroby skóry (opryszkę, pokrzywkę, wypryski, trądzik). Przyspiesza wzrost włosów i paznokci.

Kwas madekasowy i jego glikozyd (madekasozyd] to związki o działaniu przeciwzapalnym i przeciwobrzękowym. Trójterpenowe składniki Centelli stymulują syntezę białek tkanki łącznej skóry właściwej (około 48 różnych związków, z kolagenem na czele), stąd ajurweda (hinduska medycyna) wykorzystywała wąkrotę jako środek na trąd. Preparaty na bazie wąkroty leczą oparzenia słoneczne, rozstępy i objawy cellulitu oraz zmniejszające obrzęki i łagodzące stany zapalne. Wzmacniają skórę, poprawiają jej gęstość i elastyczność, nawilżają, wygładzają, oczyszczają, łagodzą ból i obrzęki spowodowane ukąszeniem owadów, wygładzających zmarszczki, nawilżające szorstką, wysuszoną skórę. Ekstrakt z wąkroty wzmacnia skórę głowy i włosy, stosowany jest w produktach po opalaniu i past do zębów.

Kwas betulinowy i betulina [betulinic acid, betuline]

Kwas betulinowy ma działanie przeciwzapalne, stymuluje syntezę kolagenu, spowalnia proces zwiotczenia skóry, tworzenia się zmarszczek, blokuje rozwój cellulitu, chroni skórę przed fotouszkodzeniem. Kwasowi betulinowemu towarzyszy często, podobna w zastosowaniu, betulina, obecna w dużych ilościach w korze brzozy (Betula verrucosa) (30%) i innych drzew liściastych. Betulina jest silnym związkiem przeciwbakteryjnym i przeciwwirusowym.


Pozostałe kwasy trójterpenowe wykorzystywane w kosmetykach

Kora mydłoki zawiera glikozydy kwasu kwilajowego. Kwas ten występuje także w korze różnych gatunków dębu, w nasionach kąkolu, korzeniu łyszczca, mydlnicy lekarskiej.
Kwas gypsogenowy, występujący w wymienionych wyżej surowcach roślinnych, a także w połoniczniku nagim, ma działanie przeciwzapalne i antybakteryjne. Jest składnikiem kosmetyków myjących do cery suchej, podrażnionej i wrażliwej.
Kwas arjunowy to pochodna trójterpenowa pozyskiwana z Terminalia Arauna czy Psidium Guaijava o działaniu antymutagennym, antykarcenogennym, hamującym rozwój guzów nowotworowych.

drukuj dokument